عنصر بور از عناصر غذایی کم مصرف به شمار می رود که در رشد و سلامت تمام گیاهان موثر است. این عنصر به عنوان یک ماده مغذی گیاهی ابتدا توسط وارینگتون (1923) با علائم کمبود مشخص دانه های لوبیای زودرس نشان داده شد و سپس براندنبورگ (1931) اثر کمبود این عنصر را در پوسیدگی داخلی چغندرقند گزارش کرد.
بور در ساختار و تشکیل دیواره سلولی و مرحله تولید مثل گیاهان نقش دارد، عنصری متحرک در خاک است و قابلیت انتقال دارد. این عنصر نقش کلیدی در تشکیل و پایداری دیواره سلولی گیاهان دارد، پایداری و انجام اعمال فیزیولوژیک، انتقال ساکارز و انرژی به قسمت های در حال رشد گیاه همچنین گرده افشانی و تشکیل دانه از کارکردهای این عنصر است.
توسط ریشه های گیاه عمدتاً به شکل H₃BO₃, H₂BO₃⁻ به راحتی با عبور از دولایه فسفولیپیدی دیواره وارد سلول گیاه می شود.
بهطور معمول، سطوح کافی بور در بافت برگ خشک شده بین 25 تا 75 ppm است که برای بسیاری از محصولات مقدار زیادی است. بهطور کلی، اعمال بور به خاک زمانی توصیه میشود که بور برگ کمتر از 25 ppm در محصولات با تقاضای بور بالا مانند یونجه، چغندرقند، آفتابگردان، سویا و کلزا باشد.
مقدار نیاز گیاهان زراعی و باغی به بور متفاوت است از این رو گیاهان دارای نیاز کم شامل: گندم، جو، خیار، باقلا، لیمو، کتان، فلفل، تمشک، چاودار و توت فرنگی. گیاهان دارای نیاز متوسط شامل: آلبالو، گیلاس، پنبه، پیاز، گلابی، سیب زمینی، اسفناج، گوجه فرنگی، هویج، کاهو، هلو و گیاهان دارای نیاز زیاد شامل: یونجه، سیب، انواع کلم، کرفس، انگور، بادام زمینی، چغندر قند، آفتابگردان، شلغم می باشد.
عوامل موثر بر تغذیه بور
تحرک آوند آبکش دارای تاثیر عمیقی بر توانایی گیاه در جذب، جا به جایی و بهره بردن از کودهای برگی داشته، و در نتیجه دارای نقش مهمی در تعیین کارایی آنها می باشد. در اقلیم مدیترانه ای و سردتر بهاری که به شکل غیرعادی سرد و مرطوب می باشد، غرقاب شدن خاک و کمبود اکسیژن در ریشه موجب کاهش جذب عناصر غذایی می شود، که می تواند توسط کاربرد محلولپاشی برگی عناصر غذایی تا حدودی جبران شود. در حالی که کلیه عناصر غذایی برای رشد جدید مورد نیاز میباشند، کمبود بور و روی، به دلیل تحرک کم آنها در بیشتر گونه ها و نقش ضروری آنها در رشد رویشی و زایشی بسیار بحرانی می باشد. بور نقش مهمی در جوانه زنی گرده و رشد لوله گرده ایفا می کند و محلولپاشی برگی بور موجب افزایش جوانه زنی لوله گرده و تشکیل میوه در گونه های درختی از قبیل بادام، گلابی، زیتون، گیلاس و سیب می شود.
علائم کمبود بور
رشد ریشه نسبت به رشد ساقه به کمبود بور حساس تر است. کمبود بور باعث عدم رشد ریشه درنتیجه توقف رشد و نکروز ریشه را به دنبال دارد. برگها چروکیده میشوند (در مناطق بین آوندی نسبتاً بهسمت بالا میروند) و لبهها برگ بهسمت پایین پیچ میخورند و حالت نامنظم و بدشکلی پیدا میکنند در صورت کمبود شدید لکه های نکروزه روی برگ های قابل مشاهده است. غالبا جوانه های انتهایی ساقه می میرند. گیاهانی که تحت تاثیر کمبود بور قرار می گیرند بدون در نظر گرفتن تعداد گل هایی که ایجاد می کنند قادر به تولید بذر نمی باشند.
علائم خاص مربوط به محصولات:
چغندرقند: زخمهای شانکر روی ریشه، پوسیدگی قهوهای داخلی
کلم: بدشکلی برگ ها، توخالی بودن ساقه
گلکلم: رشد ضعیف
کرفس: شکاف ساقههای برگ در سطح بالایی، بافت داخلی قهوهای مایل به قرمز است
گلابی: از بین رفتن شاخههای جدید در بهار، میوهها دچار رگههای سخت قهوهای میشوند
توتفرنگی: عقبماندگی رشد، شاخ و برگ کوچک. میوههای کوچک
عوامل محدود کننده دسترسی گیاهان به عنصر بور:
PH بور در خاک های اسیدی بیشتر و در خاک های قلیایی کمتر است.
بارندگی زیاد و آبیاری بیش از حد باعث خارج شدن این عنصر از خاک می گردد.
سطح پایین رطوبت خاک از جذب بور جلوگیری می کند.
کمبود نیتروژن ممکن است توانایی گیاه برای جذب بور را کاهش دهد.
کلسیم بیش از حد جذب بور توسط گیاهان را مهار می کند.
سمیت بور
دامنه حد كفایت و مسمومیت بور، برخلاف سایر عناصر غذایی دیگر، بسیار كم است و در صورتی كه خاك شور و یا آب آبیاری دارای بور فراوانی بوده باشد و یا در مصرف كودهای محتوی بور، بویژه اسید بوریك زیاده روی گردد، گیاه دچار علایم مسمومیت شدید خواهد شد. علائم سمیت بور در ابتدا شامل کلروز در امتداد حاشیه برگ ها است که به سمت رگبرگ ها پیش می رود. هنگامی که سمیت بور شدید باشد، برگ ها سیاه شده و مرگ رگبرگ ها را به دنبال دارد.
علائم در جو و گندم شامل کلروز و نکروز است که از نوک برگها شروع میشود، حاشیه برگ ها قهوهای رنگ و سپس بیشتر سطح برگ را میپوشاند. برگ ها مسن زودتر تحت تأثیر این اختلال قرار می گیرند. در موارد شدید، لکه های قهوه ای رنگ در غلاف برگ، ساقه، سنبله و ریشک به وجود می آید. در ذرت، گوجه فرنگی، هویج و یونجه، سمیت بور باعث کاهش سبزینگی می شود. در کرفس، رشد بد ساقه و بد شکلی برگ های جوان می شود. سرخشكیدگی در درختان سیب، زردآلو، گیلاس، هلو، گلابی، گوجه سبز و آلو در اثر سمیت بور نیز گزارش شده است.
منابع تامین بور
اسید بوریک
بور کلاته
نحوه و زمان مصرف کود بور روی گیاهان
این کودها را میتوان به روش های مختلف از جمله مصرف خاکی، همراه با آب آبیاری و محلولپاشی بکار برد. میزان استفاده از کود بور به نوع بافت خاک، میزان بارندگی و نیاز گیاه بستگی دارد. مصرف به صورت محلول پاشی برای گیاهان زراعی به میزان 1 در هزار و برای درختان میوه 5/1-1 در هزار، به صورت خاکی 3-2 لیتر در هکتار در طول دروه رشد توصیه می شود. برای دستیابی به نتایج بهتر میتوان محلول پاشی را طی دو تکرار مصرف نمود.
