نگاهی دوباره به عنصر اصلی پر مصرف : ازت
مقدمه
حدود 78% اتمسفر زمین، از نیتروژن تشکیل شده است، پس میتوان صفت فراوان ترین عنصر را به آن اختصاص داد، نیتروژن برای زندگی بسیار مهم و حیاتی است. این عنصر در خاک و گیاهان، آب و هوا وجود دارد. نیتروژن دارای نقش های بسیار مهمی در رشد و فرآیندهای گیاهی و بنابراین پر اهمیت در تامین نیاز غذایی انسانها میباشد اما، باید به این نکته توجه کرد که کاربرد بیش از حد نیتروژن برای دستیابی به عملکرد بالا و تامین غذا، برای گیاهان، محیط زیست و انسان خطرآفرین است (Britto و همکاران.، 2002). بعد از انقلاب سبز، تولید کودهای کشاورزی با ظهور تکنولوژی و روشهای جدید با سرعت بیشتری نسبت به گذشته رونق پیدا کردند. به طور مثال در سال 2016 در کشور چین، 147 کیلوگرم در هکتار نیتروژن، به مصرف رسیده، که حدود 6/3 برابر میزان مصرف نیتروژن در 50 سال گذشته بوده است( Wang, L و همکاران.، 2017). با در نظر گرفتن عوامل اقتصادی و محیطی می توان با تحمل کمترین هدر رفت، بازدهی نیتروژن را به حداکثر مقدار ممکن رساند.
گیاهان چه فرمی از ازت را جذب میکنند؟
گیاهان توانایی جذب نیتروژن موجود در اتمسفر را ندارند و باید از نیتروژن موجود در خاک استفاده کنند که این کار غالبا به کمک باکتریهای خاک انجام میشود ( Herridge, D. Fو همکاران.، 1995). فرم نیتروژن در تمام بسترها (خاکی و بدون خاک) بر رشد گیاهان بسیار موثر است ( Forde وClarkson، 1999). نیتروژن در گیاهان از ریشه به سمت برگها توسط آوند چوبی و به فرم نیترات، حرکت میکند به آمونیوم و سپس اسیدهای آمینه در برگها تبدیل میشود ( Scheurwaterو همکاران.، 2002). معمولا احیا نیترات در برگ ها بیشتر انجام میشود و ریشهها سهم بسیار کمی در احیای نیترات به فرم آمونیوم دارند(Scheurwaterو همکاران.، 2002).
نیتروژن به دو فرم اصلی آمونیوم (شکل 1) و نیترات (شکل 2) در گیاهان جذب میشود. جذب این مواد به عوامل مختلفی مانند گونه گیاهی، میزان ، pH، دما و نور بستگی دارد (Andrews و همکاران.، 2013). درک کاملی از نحوه جذب نیتروژن در گیاه، بسیار اهمیت دارد، زیرا نیترات و آمونیوم به فرم های مختلفی در متابولیسم و فرآیندهای گیاهی عمل میکنند. این تفاوت در عملکرد نه تنها در جذب نیتروژن، بلکه در تنفس ریشه، نیاز آبی، فتوسنتز و متابولیسمهای ثانویه گیاه نیز، موثر است (Britto وKronzucker، 2013). مهمترین اشکال معدنی نیتروژن، آمونیوم و نیترات است که گیاهان قادر به جذب آنها میباشند. اثر این دو نوع نیتروژن بر رشد، مورفولوژی و فرآیندهای بیوشیمیایی و فیزیولوژیکی در برخی مقالات مورد بررسی قرار گرفته است (Oaks، 1994). در مورد اثرات مختلف این دو نوع نیتروژن بر فرآیندهای فیزیولوژیک گیاهان مختلف اتفاق نظر وجود ندارد. به عنوان مثال برخی از پژوهشگران اشاره کردهاند که آمونیوم برای رشد گیاهان زراعی در مقایسه با نیترات ارجحیت دارد و در مقابل گروه دیگر عقیده دارند هنگامی که آمونیوم به تنهایی مصرف شود در مقایسه با زمانی که نیترات خالص یا مخلوط نیترات و آمونیوم مصرف شود رشد و عملکرد گیاهان کاهش خواهد یافت (Liu-Walch و همکاران.، 2000). عقیده بر این است که جذب نیتروژن آمونياكي نسبت به نیتروژن نيتراتي با صرف انرژي كمتري صورت گرفته و مراحل تبديل آمونياك به تركيبات آمينواسيدي سريعتر و كوتاه تر از نيترات است (Botella و همکاران.، 1994).
اکثر گونههای گیاهی علی رغم صرف انرژی بسیار زیاد، جذب فرم نیتراتی نیتروژن را به آمونیوم ترجیح میدهند (Britto و Kronzucker، 2005)، زیرا مقادیر بالای آمونیوم ( بیشتر از 0.5 میلی مولار در محلول خاک بخصوص در pHهای پایین) ممکن است برای گیاهان سمی باشد و منجر به کاهش تولید بیوماس شود (Sarasketa و همکاران.، 2016).
چنانچه منبع مصرفی در مزرعه، آمونیوم یا نیترات نباشد، ابتدا میبایست تغییراتی در منبع مورد استفاده که به شکل اوره است در خاک صورت گیرد تا فرم قابل جذب برای گیاه آماده شود. کود اوره با ۷/۴۶ % ازت، دارای بالاترین درصد ازت (نیتروژن) در بین همه کودهای جامد ازته است. بنابراین به لحاظ اقتصادی کمترین هزینه حمل و نقل به ازای هر واحد ازت را دارا است.کود اوره به صورت گرانول تولید و در بازار عرضه میشود این شکل از کود سبب میشود توزیع و انتشار آن در سطح باغ و مزرعه بسیار راحتتر انجام گیرد و هدر رفت کمتری نسبت به کودهای پودری داشته باشد.اوره هنگامی که در تماس با خاک قرار میگیرد به آمونیاک و دی اکسید کربن تجزیه میشود.آمونیاک بوجود آمده هم توسط باکتری های موجود در خاک به نیترات تبدیل میشود. نیترات یکی از فرم های مناسب و قابل جذب ازت برای گیاهان است و بسیاری از گیاهان ترجیح میدهند ازت را به صورت نیترات جذب کنند. اما استفاده از کود اوره مشکلاتی را نیز در پی دارد، یکی از مهمترین معایب کود اوره، هدر رفت زیاد آن است. از آنجایی که فرم ازت اوره به شکل نیترات است و نیترات به دلیل داشتن بار منفی نمیتواند با یون های موجود در خاک که آنها هم بار منفی دارند پیوند محکمی برقرار کند، بنابراین ناپایدار است و به راحتی توسط آبیاری و بارندگی آبشویی شده و از دسترس ریشه گیاهان خارج می شود و سبب آلودگی نیتراتی آبهای زیر زمینی میشود.
از طرفی دیگر چون اوره پس از تجریه به آمونیاک تبدیل میشود، در گرمای تابستان و در اثر تابش نور خورشید، آمونیاک از سطح خاک تبخیر شده و از دسترس گیاه خارج می شود.
تمام این عوامل سبب می شود که کود اوره آنطور که باید تاثیر گزار نباشد و میزان مصرف آن معمولا از حد استاندارد (۴۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار) بالاتر است که همین امر سبب می شود کشاورزان نسبت به تهیه چندباره کود اوره اقدام کنند که به طبع هزینه های تولید را بسیار بالا می برد.
عوامل موثر در بازدهی کودهای ازت دار
کارایی مصرف نیتروژن به چند عامل بستگی دارد که عبارتند از زمان مصرف، مقدار کود مصرف شده، بارندگی و سایر عوامل اقلیمی. حداکثر بازدهی مصرف در شرایطی بدست خواهد آمد که آخرین زمان مصرف کود در مرحلهای از رشد گیاه باشد که گیاه هنوز فرصت جذب نیتروژن را دارد و باید از مصرف غیر ضروری کود در مرحلهایی از رشد رویشی که منجر به کاهش عملکرد میشود اجتناب کرد. همچنین با مصرف نیتروژن در زمانی که گیاه دارای مجموعهای از ریشههای فعال می باشد میتوان از هدرروی نیتروژن از طریق آبشویی نیترات و تصعید آن جلوگیری کرد. امروزه مساله کاهش آبشویی نیترات از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا این امر نه تنها باعث از دست رفتن سرمایه کشاورز و کاهش بازده اقتصادی محصول میشود، بلکه باعث آلودگی آبهای زیرزمینی و سایر ذخایر آبی میگردد(رستمی و همکاران.، 2008). برای پیشگیری و کاهش تلفات کودهای نیتروژنی از طریق تصعید و آبشویی، بهتر است این کودها را به دفعات مصرف نمود و چنانچه امکان این کار وجود ندارد از کودهایی با حلالیت کمتر مثل اوره با پوشش گوگردی استفاده شود. یکی از نکات قابل توجه در بحث تغذیه معدنی گیاهان این است که میزان فتوسنتز و تنفس نوری در گیاهان زراعی با نوع نیتروژن قابل دسترس گیاه ارتباط نزدیک دارد. علاوه بر این باید توجه کرد که میزان کارایی مصرف آب بر حسب نوع نیتروژن مصرفی میتواند در گیاهان زراعی تغییرکند، بنابراین یکی از گزینههای مدیریت آبیاری در آینده افزایش کارایی مصرف آب از طریق مدیریت عرضه نیتروژن خواهد بود.
اثرات فرمهای مختلف ازت بر pH خاک و جذب عناصر
وجود آمونیوم زیاد در محیط ریشه، با کاهش pH که برای بسیاری از گیاهان مضر میباشد، همراه است ( Ikeda و Osawa، 1983). کاهش pH ناشی از آمونیوم، به دلیل آزاد سازی یون ، توسط چرخه نیتریفیکاسیون در بسترهای کشت خاکی است ( Mengel وPilbem، 1992). در کشتهای بدون خاک نیز، در نظر گرفتن آمونیوم به عنوان تنها منبع نیتروژنی، با کاهش رشد و عملکرد گیاهان همراه است ( Mengel وPilbem، 1992). ایجاد یک تعادل در نسبت نیترات به آمونیوم، نیترات با داشتن یون منفی و آمونیوم با داشتن یون مثبت، میتواند در تعیین pH بستر و میزان جذب کاتیونها و آنیونها، بسیار تاثیر گذار باشد ( Marschner، 1995).
کاربرد آمونیوم به عنوان تنها منبع نیتراتی در منطقه ریشه برای گیاه لوبیا، منجر به کاهش رشد و عملکرد میشود ( Guo وهمکاران.، 2002 ). در چنین شرایطی جذب آمونیوم نسبت به نیترات توسط گیاه به شدت افزایش یافته ( Mengel وPilbem، 1992) و با ایجاد سمیت درسلولهای گیاه همراه میشود (Marschner، 1995). در دو محیط کشت که از نظر pH باهم مشابه اما در فرم نیتروژن متفاوت هستند، میزان جذب عناصر کلسیم، پتاسیم و منیزیم در بستر دارای منبع نیتراتی، بیشتر از بستر دارای منبع آمونیومی میباشد. Van Beusichem و همکاران در سال 1989 اظهار کردند که میزان جذب کلسیم در بسترهایی با منبع نیترات، بیشتر از منبع آمونیومی بوده است. همچنین Mengelو Kirkbyدر سال 1987،گزارش دادند که وجود آمونیوم به عنوان تنها منبع نیتروژنی، احتمال پوسیدگی گلگاه را در گیاه گوجه فرنگی که ناشی از کمبود کلسیم است، افزایش میدهد.
نیترات، آمونیوم یا اوره؟ کاربرد کدامیک بهتر است؟
سودمندی کاربرد آمونیوم به دلیل نیاز کمتر گیاه به مصرف انرژی در فرآیندهای متابولیسمی در مقایسه با نیترات مشخص شده است، زیرا نیترات در گیاه ابتدا باید به فرم نیتریت و سپس به آمونیوم تبدیل شود تا برای گیاه قابل استفاده شود ( Bittsánszky و همکاران.، 2015) با این وجود، ممکن است کارایی مصرف نیتروژن را افزایش دهد ( Sarasketa و همکاران.، 2014). اما زمانی که آمونیوم تنها منبع نیتروژن باشد، منجر به بروز نا به سامانیهای فیزیولوژیک و مورفولوژیک در گیاه و کاهش رشد میشود ( Esteban وهمکاران.، 2016). همچین مقادیر بالای آمونیوم از جذب عناصر دیگر مانند کلسیم، منیزیم و پتاسیم جلوگیری میکند، وقوع تنش اکسیداتیو را افزایش میدهد، ساختار ریشه گیاه را تغییر میدهد، منجر به کلروزه شدن برگها میشود و رشد را تحت تاثیر قرار میدهد (Bittsánszky و همکاران.،2015). در این شرایط گیاه باید انرژی زیادی برای کاهش آمونیوم به وجود آمده در سیتوپلاسم سلول، مصرف کند ( Britto و Kronzucker، 2002). اینکه سمیت آمونیومی مانعی برای فرایند فتوسنتز است، به اثبات رسیده، اما در مورد اینکه دقیقا چه میزانی از آمونیوم منجر به جلوگیری از فرایند فتوسنتز میشود، به طور دقیق تعیین نشده است.
در تحقيقی به منظور دستيابي به مناسبترين منبع و سطح کودي، که علاوه بر عملکرد و صفات کيفي مطلوب از نظر غلظت نيترات در تره ايراني مشکلي براي سلامتي انسان نداشته باشد، اثر مقادير 50، 125، 200، 275، 350 و 425 کيلوگرم نيتروژن در هکتار به صورت اوره (46 درصد نيتروژن) و نيترات آمونيوم (34.5 درصد نيتروژن) روي عملکرد، تجمع نيترات و برخي صفات کيفي تره ايراني، طي چينهاي مختلف در مزرعه تحقيقاتي و آزمايشگاه گروه باغباني دانشکده کشاورزي دانشگاه بوعلي سينا واقع در همدان، مورد بررسي قرار گرفت. نتايج بررسي نشان داد با افزايش ميزان کاربرد کودهاي نيترات آمونيوم و اوره، ميزان عملکرد، تعداد برگ، طول و عرض برگ، ميزان نيترات در تره ايراني افزايش يافت. بيشترين عملکردها به ترتيب در سطوح 425 کيلوگرم بر هکتار نيتروژن بصورت اوره و 200 کيلوگرم نيتروژن در هکتار بصورت نيترات آمونيوم بدست آمد. با اين تفاوت که در تيمار 200 کيلوگرم نيتروژن در هکتار بصورت نيترات آمونيوم ميزان تجمع نيترات کمتر بود. کاربردهاي مساوي کود نيترات آمونيوم در مقايسه با کود اوره نقش موثرتري در تجمع نيترات داشت. سير نزولي عملکرد ضمن افزايش غلظت نيترات از چين سوم تا آخرين چين مشاهده شد. عوامل محيطي موثر بر کاهش ميزان رشد و فتوسنتز گياه (کاهش شدت نور و دما) مي توانند دليلي براي اين روند باشد که علاوه بر کاهش عملکرد باعث افزايش تجمع نيترات در گياه مي شود. نوع و سطح کود تاثير معني داري بر ميزان مواد جامد محلول نداشتند (معنوی فرد و همکاران.، 1387).
در پروژهای به منظور بررسی اثر دو نوع کود نیتروژنه (آوره و نیترات آمونیوم) بر عملکرد گندم دیم، 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص از منابع اوره و نیترات آمونیوم به علاوه یک کرت با شرایط کشاورز در سه منطقه خدابنده، ایجرود و روستای رامین در استان زنجان به اجرا درآمد. گندم رقم آذر 2 با تراکم بذر 350 دانه در متر مربع کشت شد. مقایسه میانگین عملکرد دانه، کاه و کلش، وزن هزار دانه و عملکرد بیولوژیک در هر یک از مناطق مذکور با آزمون انجام شد. نتایج نشان داد که در سه منطقه مورد مطالعه، کلیه پارامترهای اندازه گیری شده با کاربرد کود نتیرات آمونیوم در مقایسه با شرایط کشاورز و کود اوره اغلب روند افزایشی نشان داد طبق محاسبات آماری ، کود نیترات آمونیوم بیشترین تأثیر معنی دار را در عملکرد دانه و کاه و کلش گندم دیم منجر به افزایش منافع و سود کشاورز در سطح استان شد. بنابراین میتوان چنین استنباط کرد که استفاده از این کود (نیترات آمونیوم) توجیه اقتصادی مناسبی در افزایش عملکرد گندم کاران استان زنجان را به دنبال خواهد داشت (تابنده و همکاران.، 1392).
در نظام های کشت بدون خاک، نسبت نیتروژن کاربردی در محلول های غذایی یکی از عوامل مهم در تولید گل رز به شمار میآید. به منظور بررسی نسبت های منابع مختلف نیتروژن کاربردی برغلظت عناصر معدنی و عمرگل رز (Dolcvita cv hybrid Rosa) آزمایشی در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با هفت نسبت مختلف اوره: آمونیوم: نیترات (۰:۱۰۰:۰، ۵۰:۵۰:۰، ۰:۰:۱۰۰، ۵۰:۰:۵۰، ۵۰:۲۵:۲۵، ۷۰:۱۵:۱۵ و ۱۰۰:۰:۰)، با سه تکرار و دو مشاهده در هر تکرار در یک گلخانه تجاری پرورش گل رز در شهر یاسوج انجام گرفت. نتایج نشان داد که با افزایش آمونیوم و اوره در محلول غذایی، غلظت عناصر غذایی به شدت کاهش یافت. کمترین غلظت کلسیم در گیاهان تغذیه شده با محلول غذایی حاوی نسبت ۰:۱۰۰:۰ اوره: آمونیوم: نیترات مشاهده گردید. با افزایش نسبت نیترات در محلول غذایی، غلظت نیتروژن، فسفر، پتاسیم و کلسیم افزایش یافت. غلظت آهن، روی و مس با افزایش میزان اوره و آمونیوم در محلولهای غذایی کاهش شدیدی را نشان داد؛ ولی با افزایش نسبت نیترات در محلول غذایی، غلظت عناصر آهن، روی و مس افزایش یافت. هم چنین، با افزایش میزان اوره در محلول غذایی، عمر گل کاهش یافت. به طوری که کمترین عمر گل در گیاهان تغذیه شده با محلول غذایی حاوی ۱۰۰% اوره به مقدار ۱/۱۱ روز مشاهده گردید. بیشترین عمر گل در گیاهان تغذیه شده با محلول غذایی حاوی نسبت ۵۰:۲۵:۲۵ (اوره: آمونیوم: نیترات) به مقدار ۶/۱۷ روز مشاهده گردید. به طورکلی، نتایج این پژوهش نشان داد که نسبت ۷۰:۱۵:۱۵ و ۵۰:۲۵:۲۵ (اوره: آمونیوم: نیترات) جهت بهبود کمیت و کیفیت گل رز در نظام کشت بدون خاک مناسب می باشد (فرهی و همکاران.، 1393).
کاربرد صحیح ازت
دستیابی به عملکرد بالا از اهداف کشاورزان برای تامین نیاز غذایی است. نیتروژن یکی از مهم ترین عناصری است که در رسیدن به این هدف بسیار سودمند است. اما اینکه چه فرمی از نیتروژن و با چه نسبتی باهم ترکیب شوند چالش برانگیز است. براساس تحقیقی که در دانشکده کشاورزی چین، درباره تاثیر نسبتهای مختلف نیترات و آمونیوم ( جدول1)، روی فلفل (Capsicum annuum L.) انجام شد به این نتیجه رسیدند که کاربرد آمونیوم و نیترات با نسبت 75:25 بهترین عملکرد و کیفیت را داشته است. این نسبت منجر به افزایش طول و حجم ریشه، ویتامین ث، قندهای محلول، پروتئینهای محلول، فنولها، فلاونوئیدها و ماده موثره فلفل شد (Jing Zhang و همکاران.، 2019). همچنین کاربرد نسبت 75:25 با افزایش میزان نیتروژن، فسفر و پتاسیم در ماده خشک گیاه شده است (Jing Zhang و همکاران.، 2019).
شکل 3: تاثیر تیمارهای مختلف از نسبت آمونیوم به نیترات بر ریشه فلفل
( جدول1: تیمارهای مختلف از نسبت آمونیوم به نیترات)
تاثیر نسبتهای مختلف آمونیوم به نیترات (0:100 / 25:75 / 50:50 / 75:25 )روی رشد، فتوسنتز، عملکرد و کیفیت در محلول غذایی در و رقم توت فرنگی ‘Camarosa’ و ‘Selva’ در بستر کشت هیدروپونیک، نشان داد گیاهانی که با 75% آمونیوم و 25% نیترات تغذیه شدند، دارای وزن خشک و وزن تر بسیار کمتری نسبت به دیگر تیمارها بودند. نتایج نشان دادند، هرچه نسبت آمونیوم به نیترات در بستر محلول غذایی افزایش یابد، عملکرد افت میکند. با افزایش میزان نیترات در محلول غذایی، عملکرد در رقم ‘Camarosa’ 38%، و رقم ‘Selva’ 84% افزایش یافت. بهبود عملکرد با افزایش سایز و وزن تر میوه همراه بوده است. همچنین نسبت 75:25 (آمونیوم به نیترات) منجر به افزایش نرخ فتوسنتز میشود، این در حالی است که نسبت 25:75 منجر به ایجاد کمترین نرخ فتوسنتز میشود. نکته قابل توجه دیگر این است که افزایش آمونیوم از0 به 75، باعث کاهش جذب کلسیم و در نتیجه کاهش عمر انبارمانی محصولات میشود. میتوان نتیجه گیری کرد وجود هر دو فرم نیتروژن ( آمونیوم و نیترات) ، برای دستیابی به بهترین عملکرد لازم است (S. J. Tabatabaei و همکاران.، 2017).
نتیجه گیری
نتایج آزمایشگاهی و مزرعهای نشان دادهاند که جذب و احیای نیترات با افزایش میزان کربن دی اکسید اتمسفر، با اختلال مواجه خواهد شد (Bloom و همکاران.، 2014). احیای نیترات به انرژی زیادی نیاز دارد، آمونیوم منبعی مناسب تر برای تامین نیتروژن مورد نیاز گیاهان است، اما به عنوان تنها منبع نیتروژنی، همان طور که قبلا گفته شد، در روند رشد و عملکرد گیاهان اختلال ایجاد میکند. ترکیب آمونیوم با نیترات، اثرات سوء آمونیوم را کاهش میدهد و رشد گیاه نیز با نسبت مناسبی از این دو فرم بهبود مییابد ( BrittoوKronzucker،2002). بعلاوه اوره به دلیل محتوی ازت بالا و قیمت مناسب منبع دیگری از ازت در کشاورزی است. لذا برای دستیابی به بهترین نتایج، همیشه میبایست از منابع متعادل از فرمهای ازته نسبت به مرحله رشد، شرایط اقلیمی و وضعیت خاک استفاده نمود.
فهرست برخی منابع:
امامي، ع. ۱۳۷۵ .روشهاي تجزيه گياه. نشريه فني شماره۹۸۲ ،انتشارات مؤسسه تحقيقات خاك و آب، تهران، ۲۰۲ صفحه.
بابالار، م. و ا. احمدي. ۱۳۷۶ .اثر تغذيه مقادير با نسبتهاي مختلف NH4-N و NO3-N بر رشد و اندازه عناصر پرمصرف نهالهاي سيب رقم گلدن دليشس پيوند شده روي پايه مالينگ ۹ .مجله علوم كشاورزي ايران
بني جمالي، س. م. و ح. بيات. ۱۳۹۲ .تأثير مقادير مختلف آمونيوم و كلسيم محلول غذايي بر وضعيت تغذيهاي، عملكرد و كيفيـت گل رز (.L hybrida Rosa (در سيستم هيدروپونيك. مجله علوم و فنون كشتهاي گلخانهاي
حسيني فرهي، م.، ب. خلدبرين، ا. خليقي، م. مشهدي اكبر بوجار، س. عشقي و ب. کاوسي. ۱۳۹۲ .اثر نسبتهاي اوره: آمونيـوم: نيترات در محلول غذايي بر شدت فتوسنتز و ويژگيهاي کمي گـل بريـدني رز در كشـت بـدون خـاک. مجلـه علـوم و فنـون .
دلشاد. م.، م. بابالار و ع. کاشي. ۱۳۷۹ .اثر شاخص نيتروژن محلولهاي غذايي در تغذيه معدني ارقـام گوجـه فرنگـي گلخانـه اي در کشت هيدروپونيک. مجله علوم کشاورزي ايران
Li, H.;Wang, L.; Li, J.; Gao, M.; Zhang, J.; Zhang, J.; Qiu, J.; Deng, J.; Li, C.; Frolking, S. The development of China-DNDC and review of its applications for sustaining Chinese agriculture. Ecol. Model. 2017, 348, 1–13.
Lassaletta, L.; Billen, G.; Grizzetti, B.; Anglade, J.; Garnier, J. 50 year trends in nitrogen use eciency of world cropping systems: The relationship between yield and nitrogen input to cropland. Environ. Res. Lett. 2014, 9,105011
Martínez-Andújar, C.; Ghanem, M.E.; Albacete, A.; Pérez-Alfocea, F. Response to nitrate/ammonium nutrition of tomato (Solanum lycopersicum L.) plants overexpressing a prokaryotic NH4 +—Dependent asparagine J. Plant Physiol. 2013, 170, 676–687
Urli´c, B.; Špika, M.J.; Becker, C.; Kläring, H.P.; Krumbein, A.; Ban, S.G.; Schwarz, D. E
ect of NO3 and NH4 concentrations in nutrient solution on yield and nitrate concentration in seasonally grown leaf lettuce. Acta Agric. Scand. Sect. B Soil Plant Sci. 2017, 67, 748–757.
Tabatabaei, S.J.; Fatemi, L.S.; Fallahi,E.Efect of ammonium: nitrate ratio on yield, calcium concentration,and photosynthesis rate in strawberry. J. Plant Nutr. 2006, 29, 1273–1285.
