روی عنصری است که در مقادیر کم و حیاتی برای گیاه لازم است تا اجازه فعالیت های فیزیولوژیک را به گیاه دهند عنصر روي با فعالسازي آنزیم هاي ضروري تولید هورمون هاي رشد از جمله اکسین، افزایش تولید کلروفیل، افزایش تنفس، تنظیم رشد و تسریع بلوغ، افزایش ذخیره کربوهیدارت ها، افزایش پروتئین، تحریک تشکیل بذر، کمک به جذب بیشتر آب و افزایش مقاومت گیاه در برابر تنشهاي محیطی منجر به بهبود عملکرد محصولات زراعی میگردد .(Pandey et al., 2010; Marschner, 1995).
علاوه بر نقش مهم عنصر روي در رشد و نمو گیاهان در رژیم غذایی انسان نیز نقش اساسی دارد. بنابراین، غنی شدن محصولات کشاورزي از عنصر روي میتواند در بهبود کیفیت تغذیه بشر نقش به سزایی داشته باشد.
و کمبود آن در ایران عمدتاً ناشی از آهکی بودن خاک‌های زراعی،اسیدیته بالا، حضور بی‌کربنات فراوان در آب‌های آبیاری، مصرف زیاد و بیش از نیاز کودهای فسفاته و عدم رواج مصرف کودهای محتوی عنصر روی است .
میزان شدت واکنش گیاهان به شرایط کمبود عنصر روی بر حسب جنس، گونه و حتی رقم گیاه متفاوت است و در میان گیاهان زراعی به طور مشخص برنج، ذرت و لوبیا به عنوان حساس‌ترین گیاهان به کمبود این عنصر شناخته شده‌اند (Alloway, 2004).
کمبود روي در گیاهان در سطح وسیعی از اراضی کشاورزي جهان به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک پدیده اي بسیار شایع است. یکی از دلایل عمده کمبود روي در خاک وجود آهک زیاد و pH بالاي خاک است (رضائی چیانه و همکاران، 1396؛ کمائی و همکاران، 1397 ) که سبب کاهش قابلیت انحلال و فراهمی آن براي ریشه می شود .
علائم کمبود روی در گیاهان
ریزش برگ های جوان، گل ها و میوه ها قبل از رسیدن
توقف رشد و شکننده شدن ساقه ها
کمرنگ شدن لکه ای بین رگبرگی روی برگ های پایینی
ریز برگی، کچلی و کوچک شدن میان گره های سرشاخه
کاهش تعداد جوانه و مقدار اکسین در دمگل ها
پوست درختان سخت و شکننده
براي حل کمبود این عنصر محلولپاشی روي راهکار مطلوبی به شمار می آید. تماس مستقیم محلول با سطح برگ و مسیر کوتاه آن براي انتقال به مراکز فعال فتوسنتزي برگ و افزایش راندمان جذب از طریق برگ نسبت به ریشه سبب افزایش کاربرد روز افزون محلولپاشی عناصر غذایی شده است ( ,.al et Yassen 2010 .)
در این راستا مشاهدات (کمائی و همکاران 1397 ) نشان داد که محلولپاشی عنصر ریز مغذي روي سبب بهبود صفات شاخص سبزینگی برگ، پایداري غشاي سلول و عملکرد دانه گندم در شرایط تنش گرماي آخر فصل شد. نتایج Shaban و همکاران(2012 )نیز نشان داد که محلولپاشی روي در شرایط تنش خشکی، تعداد دانه در غالف، تعداد غالف در بوته، وزن صد دانه، عملکرد دانه، درصد پروتئین دانه و عملکرد پروتئین را در گیاه نخود افزایش داد.
در مطالعه‌ای در شرایط کمبود عنصر روی در دو گیاه ذرت و نخود چنین گزارش شد که فعالیت آنزیم‌های کربوکسیلاسیون از جمله: کربنیک انیدراز، ریبولوز 1 و 5- دی فسفات کربوکسیلاز و اکسیژناز (روبیسکو) متوقف شد و میزان کلروفیل و سرعت فتوسنتز در فتوسیستم II و میزان پروتئین کل محدود گردید (Salama et al., 2006). تغذیه گیاه نعنا با غلظت‌های مختلف عنصر روی موجب کاهش میزان مونوترپن‌های اکسیژنه در اسانس این گیاه شد (Zare Dehabadi et al.,2010). از سوی دیگر، این عنصر برای سنتز تریپتوفان که پیش‌ماده هورمون اکسین است مورد نیاز است (Heldt, 2005). هورمون اکسین در گیاه نقش محوری در تنظیم فرآیندهای مختلف فیزیولوژیک از جمله ریشه‌زایی و به ویژه ریشه‌های فرعی به عهده دارد (Marschner, 1995). بررسی‌های انجام شده اثر هورمون‌های گروه اکسین و عنصر روی بر ریشه‌زایی و رشد بخش هوایی گیاهان را ثابت کرده است. در بررسی آثار کمبود عنصر روی بر نسبت وزن خشک بخش هوایی به ریشه در ژنوتیپ های برنج چنین مشخص شد که نسبت وزن خشک بخش هوایی به ریشه، حساس‌ترین شاخص در ارزیابی ژنوتیپ‌ها جهت تحمل به تنش عنصر روی است (Sudhalakshmi et al., 2007). در مطالعه‌ای دیگر چنین مشاهده شد که اتیلن، رشد ریشه‌ها را از طریق اثر بر بیوسنتز و توزیع اکسین تنظیم می‌نماید (Ruzicka et al., 2007). در بررسی روابط بین انتقال اکسین و تولید انشعابات بخش هوایی در گیاه ذرت چنین نتیجه گرفته شد که تولید این انشعابات در ذرت طی نمو رویشی و زایشی از آثار فعالیت ناقلان در سازوکار حرکت قطبی اکسین است (Gallavotti et al., 2008).
جذب روی در گیاه
روی عمدتاً به فرم دو ظرفیتی Zn+2 از محلول خاک جذب گیاه می شود.
بیشترین جذب روی در اوایل رشد گیاه صورت میگیرد.
جذب روی توسط گیاه با دو مکانیسم فعال و غیر فعال صورت می گیرد.
مقدار روی در گیاه با سن گیاه رابطه معکوس دارد.
مقدار روی در گیاهان بین ۴۰ تا ۷۰ میلی گرم در کیلوگرم متغیر است.
مهمترین کودهای حاوی روی
سولفات روی
کربنات روی
اکسید روی
کلات روی
سولفید روی
کودهای شیمیایی که حاوی عنصر روی هستند سبب می شود که شرایط تغذیه گیاهان تقویت شود البته این موضوع به واسطه ماده آلی گوگرد و باکتری های وابسته به آنها هستند. روی در گیاهان سبب می شود تا نارسایی های تغذیه ای مرتفع شود و به طور کلی کودهایی که حاوی روی هستند در مدل های خشک و آبدار تولید و بسته بندی می شوند. کود حاوی روی خشک شامل ۳۴ درصد روی است و در مدل های آبدار ۲۴ درصد روی گزارش شده است و معمولاً نحوه عرضه به صورت پودری است.
نحوه و زمان مصرف کود روی در گیاهان
روش های استفاده از روی در گیاهان متفاوت است و همینطور زمان مصرف کود روی نیز با هم فرق دارد. در یک دسته بندی کلی این کود ها به روش های چالکود، نواری و محلول پاشی استفاده می شوند. در صورتی که از خاک های سبک استفاده شود کود روی می تواند به واسطه آبیاری نیز مورد پوشش قرار بگیرد. البته که در چنین شرایطی میزان بازیافت دچار مشکل می شود و محدودیت ایجاد خواهد شد.
محلول پاشی کود یکی از روش هایی است که باید به دقت انجام شود. در این روش که به مقدار ۵ در ۱۰۰۰ است می توان از اوره و اسید بوریک نیز استفاده کرد. این روش مربوط به اوایل بهار است و باید دقت شود که هنوز شکوفه ها باز نشده باشند. دقت در روال استفاده از روی در گیاهان سبب شکل گیری و افزایش میوه دهی می شود و عملکرد مناسبی ایجاد می کند.
در صورتی که قرار است از روی در درختان استفاده شود نیاز است که برای کوددهی در بخش میانی سایه انداز درخت استفاده صورت بگیرد و البته که باید ترکیب با کود حیوانی و گوگرد باشد. میزان مصرف کود برای هر درخت بارور نیز تفاوت است اما یک رنج میانگین بین ۳۰۰ الی ۲۰۰۰ گرم ارزیابی شده است.
در صورتی که قرار است از روی برای نباتات زراعی استفاده شود، کود به میزان ۶۰ الی ۸۰ کیلوگرم در هر هکتار گزارش می شود که در زیر خاک استفاده خواهد شد. این کود به صورت ترکیب با کودهای زمستانه بوده و در زمان تهیه بذر نباتات استفاده می شود.
روش محلول پاشی معمولاً برای درختان صورت می گیرد و مقدار آن ۳ تا ۵ در هزار است که اگر قرار باشد از این روش برای محصولات زراعی استفاده شود نسبت ۳ الی ۴ در هزار را شامل می شود.
